PERKPLANT KRIJGT STEK- EN ZAAIGROND OP MAAT

Jong perkgoed is kwetsbaar. De tere stekken en zaailingen wortelen het beste in fijne grond. Leveranciers stemmen de samenstelling van zaai- en stekgronden steeds meer af op het gewas en de werkwijze van de teler. Tegelijkertijd ontwikkelen ze mengsels die zo uitgebalanceerd zijn, dat elke perkgoedplant erin moet kunnen gedijen.

Stek moet in één steek goed staan. Stekgrond moet daarom vrij zijn van veenbrokjes en andere grove delen. Vooral zachte stekken zijn gevoelig voor de beschadigingen die kunnen ontstaan als ze op harde stukjes stoten. Leveranciers van stekgronden zeven hun grondstoffen daarom zorgvuldig. Een fijn mengsel is ook nodig om de cupjes gelijkmatig te vullen. Onder in de cupjes maken de stekken dan geen dikke wortels waarmee ze zich omhoog zouden kunnen drukken. Zachte en fijne substraten maken het bovendien mogelijk om de stekken snel weg te steken en dat is weer gunstig voor de kostprijs.
Ook de grootte van de cups bepaalt de fijnheid van het mengsel. Stekgronden voor trays met kleine cups zijn bijvoorbeeld fijner gezeefd van vergelijkbare mengsels voor grotere cupjes en voor de potmaat P7. Het stekken in paperpots vereist een andere samenstelling van het mengsel dan het stekken in trays. De paperpots moeten goed kunnen worden gevuld en het veen moet naderhand iets zwellen. ‘Je hebt tegendruk nodig en daarvoor gebruik je veenfracties die niet al te fijn zijn’, zegt Cees van der Burg van Tref EGO Substrates Research in Moerdijk.
De fijnheid van het substraat mag niet ten koste gaan van de luchthuishouding in het cupje, stelt Marc Spierings van BVB Substrates uit Grubbenvorst. Vooral in de substraten die gemakkelijk (veel) vocht vasthouden, kunnen ziekteverwekkers een serieuze bedreiging zijn voor de gezondheid en vitaliteit van de stek. BVB Substrates heeft het traditionele scherpe zand in stekmengsels daarom vervangen door een fijne fractie van puimsteen. ‘Zand drukt het mengsel samen, waardoor het luchtgetal lager wordt’, legt de verkoopadviseur uit. Evenals zand heeft ook puimsteen een hoog bulkgewicht, maar het vulkanische gesteente is ook zeer poreus. Vandaar dat stekgrond luchtig wordt als je er puimsteen aan toevoegt.

Universeel mengsel
Het prijzige puimsteen is één van de ingrediënten van de luxe lijn Root Care-substraten. Het gaat om zogenoemde allround mengsels, waarin elke steksoort moet kunnen wortelen. BVB Substrates heeft de universele substraten ontwikkeld voor telers met een breed assortiment. Ook stekleveranciers zijn volgen Spierings gebaat bij een Root Care-substraat, want het gebruik van één universeel mengsel vergemakkelijkt het water geven. De uni-stekgronden bevatten naast de gebruikelijke fijne fractie van witveenzoden en fijn puimsteen ook perlite en dikwijls wat kokosgruis. Het laatste bestanddeel draagt volgens Spierings bij aan een goede lucht- en vochthuishouding. Vergeleken met veen is kokosgruis bovendien stabieler. Het fijnkorrelige materiaal heeft deze eigenschap gemeen met het puimsteen en Perlite. De potgrondfabrikant vraagt voor een EN kuub Root Care-substraat grofweg € 55 tot € 60. Vanwege stijgende grondstoffenprijzen en anders kostprijsverhogende factoren gaat de prijs van stekgrond echter omhoog. Andere potgrondleveranciers berekenen deze prijsstijgingen eveneens door.
BVB Substrates maakt ook eenvoudiger mengsels, aldus adviseur Jan Dirksen van de vestiging in De Lier. Evenals de luxe Root Care-substraten worden deze mengsels in overleg met de teler op maat gemaakt en desgewenst op een specifieke teelt afgestemd. Ze zijn echter deels uit goedkopere grondstoffen samengesteld en daardoor lager geprijsd. Vergeleken met de Root Care-substraten zit er bijvoorbeeld minder Perlite in. Verder is een deel van de zodenturf vervangen door freesveen.

Veenmosveen voor vochtverdeling
Het samenstellen van een stekmengsel is maatwerk, zegt ook Cees van Gils. Maatwerk en nazorg beschouwt hij als de handelsmerken van MeeGaa Substrates in Maasland, waar hij als adviseur werkzaam is. Van Gils vindt het belangrijk dat een mengsel goed is afgestemd op de kenmerken van het gewas. De stekgrond moet echter ook zijn aangepast aan het teeltsysteem en de werkwijze van de kweker. Verder wijst hij erop dat stek en substraat goed moeten aansluiten. Staan de stekken los van het substraat, dan drogen ze gemakkelijk uit. Stekmedia voor perkgoed bevatten doorgaans zo’n 80% uitgezeefd veen, laat Van Gils desgevraagd weten. Het Maaslandse potgrondbedrijf gebruikt daarvoor de fijnste veenfracties van Baltische, Ierse en Zweedse herkomst. Het aandeel fijn Perlite schommelt rond de 20%. De laatste jaren verwerkt het bedrijf vaker kokosgruis in stekmengsels. Stekgrond kost bij MeeGaa Substrates ongeveer € 37 tot € 41 per EN kuub.
De stekgronden van Lentse Potgrond en Slingerland Potgrond hebben gezeefde Duitse en Ierse zodenturf als hoofdbestanddeel. Afhankelijk van de gewenste aard van het mengsel verwerken de samenwerkende potgrondfabrikanten ook Baltisch veen, een speciale fractie van Zweeds veenmosveen., Perlite dan wel Vermiculite in hun stekmedia. Het Zweedse veenmosveen zorgt voor een goede vochtverdeling in het cupje, aldus substraatadviseur Renė Poll. Onder de naam Special Care Steksubstraat brengen de samenwerkende potgrondbedrijven een serie gestandaardiseerde stekmedia op de markt. Afhankelijk van de samenstelling van een stekmedium en de afname rekenen beide bedrijven € 40 tot € 50 per EN kuub.
Uitgedroogde veenmengsels zijn moeilijk opnieuw vochtig te krijgen. De combinatie van kleine cupjes en grote stekken staat een vlotte herbevochtiging van het steksubstraat nog meer in de weg. Uitvloeiers zorgen voor een betere vochtopname van het ingedroogde substraat. Op verzoek voegen Lentse Potgrond en Slingerland Potgrond daarom een uitvloeier aan het groeimedium toe.
Vergeleken met uitvloeiers en kokosgruis verdeelt Vermiculite het vocht nog gelijkmatiger, is de ervaring van Renė Poll. Wat dit kleimineraal precies doet, is nog niet bekend. Wel signaleert hij dat stek er sneller in wortelt en dat het een fijner vertakt wortelstelsel ontwikkelt. Het fijne materiaal is een van de grondstoffen die de afgelopen jaren zijn getest op een goede aansluiting op het stek.

Kalk en potgrondmeststof
Stekken zijn gevoelig voor zouten in het substraat. Stekgrond heeft daarom een lagere EC dan het gemiddelde potgrondmengsel. Voor sommige steksoorten luistert de hoeveelheid zouten in het medium extra nauw, aldus Cees van der Burg. Aan mengsels voor deze soorten voegt Tref EGO zo weinig Tref Base Fertilizer (opvolger van PG-mix) toe, dat de EC op een aanvaardbaar niveau blijft. Op vergelijkbare wijze gebruikt Tref EGO kalkmeststoffen om de pH van het mengsel op het gewenste peil te brengen.
De stekmedia van Tref Ego zijn gebaseerd op goed uitgezeefd witveen. De verdere afstemming gebeurt met kokosgruis, Perlite, zand of waszand (fijn poreus puimsteen). Perlite vermindert het vochthoudende vermogen van een mengsel, maar verbetert de capaciteit om water op te nemen. Aangezien snel geworteld stek een vochtbuffer nodig heeft, geeft de substraatonderzoeker bij deze gewassen soms ook de voorkeur aan het vochthoudende kokosgruis. ‘Organisch Perlite’, zo noemt hij deze grondstof. Ook in mengsels voor zacht stek gebruikt hij het fijnkorrelige materiaal graag als alternatief voor de harde Perlitekorrels. Verder voegt Tref EGO desgewenst wetting agents aan de stekgrond toe; deze verlagen de oppervlaktespanning in het substraat, wat gunstig is voor een snelle en egale wateropname door het medium. Met € 40 tot € 50 per EN kuub is een stekmengsel zo’n 10% tot 15% duurder dan een gemiddelde potgrond, rekent Van der Burg voor.

TERMEN

Potgrondlatijn

• Bulkgewicht: het gewicht van 1 m³ droog product.
• Witveenzoden: Witveen gewonnen op de manier van zoden steken en vervolgens drogen en breken; dit levert een grovere fractie dan witveen dat door frezen is gewonnen.
• Zodenturf: Veen gewonnen door het steken van zoden en deze vervolgens te drogen en te breken; is grover dan turf die door frezen is gewonnen.
• Freesveen: Veen dat door frezen is gewonnen; hierbij ontstaat ook een stoffractie; is fijner dan zodenveen.
• Perlite: Een vulkanisch glassoort. Als het materiaal wordt verhit (‘gepoft’), zet het sterk uit. Het krijgt dan zijn luchtige structuur die het zo geschikt maakt voor gebruik in potgrondmengsels.
• Vermiculite: Luchtige kleimineraal in korrelvorm, met een licht bulkgewicht.
• Puimsteen: Zeer poreus, vulkanisch gesteente; stabiel; hoog bulkgewicht.
• Kokosgruis (cocopeat): fijnkorrelig materiaal uit de bast van de kokosnoot.
• EN kuub: Europese norm om met een gestandaardiseerde methode het substraat te meten.

ACHTERGROND

Zaaigrond moet wortelvriendelijk zijn
Zaaigrond is fijne, compacte stekgrond met een goede samenhang. Potgrondleveranciers gebruiken voor beide soorten groeimedia vaak min of meer dezelfde grondstoffen. Ook de prijzen van zaai– en stekgronden lopen weinig uiteen; wel worden zaaigronden duurder naarmate de structuur fijner is en hoogwaardiger grondstoffen worden toegepast.
De verschillen tussen zaai- en stekgronden schuilen vooral in het zeefproces, de gebruikte toeslagstoffen en de bemesting. De fijnste zeeffracties zijn bestemd voor de zaaigronden, de wat grovere deeltjes worden gebruikt voor het samenstellen van stekgronden. Zo kan het gebeuren dat zowel zaai- als stekgronden van Holland Potgrond vaak beide van Baltisch veenmosvee, Iers veen en kokosgruis zijn gemaakt. De aard van het gewas, het type van het teeltsysteem en de wensen van de kweker bepalen in welke verhoudingen de drie ingrediënten worden gemengd. Uitgezeefd kokosgruis geeft een goede vochtverdeling in het medium, legt Cor van der Ende uit. Het materiaal voorkomt tevens dat de grond na het water geven dichtslaat, aldus de substraatspecialist van het Westlandse potgrondbedrijf. Als producent van kokosgruis heeft Holland Potgrond er belang bij om de vochthuishouding van substraten met deze grondstof te verbeteren. Weliswaar zijn ook uitvloeiers hiervoor bruikbaar, maar het ‘groenere’ kokosgruis heeft deze zogenoemde water movement controllers grotendeels verdrongen.

Plak
Zaaigrond moet bij het verspenen goed aan de fijne wortels blijven hangen. De tere wortels mogen bij het verpoten niet bloot komen, waarschuwt adviseur Martijn Gevers van DLV Plant. Onbeschermde wortels kunnen tijdens het verspenen bovendien beschadigd raken, met ongelijke weggroei en zelfs wegval als mogelijke gevolgen. Vanwege de betere bescherming van de wortels verkiest Gevers het inzaaien in lijmplug of paperpot boven het zaaien in zelf gevulde trays. Hij benadrukt dat alle grond uit de tray tijdens het verspenen moet meekomen – ook als zaailingen de cupjes onvolledig of ongelijkmatig hebben doorworteld. Stekwortels hebben eveneens bescherming nodig en daarom geeft Gevers ook bij de stekgoed de voorkeur aan lijmpluggen en paperpots.
Voor zaailingen met heel fijne worteltjes heb je inderdaad een lijmplug of paperpot nodig bevestigd Cees van der Burg (Tref EGO Substrates Research). Voor de meeste gewassen voldoet volgens hem ook zaaigrond met extra ‘plak’. Zelfs beperkt doorwortelde pluggen blijven met zulke zaaigrond compact en intact, ook als ze mechanisch uit de tray worden gehaald. Tref EGO houdt de voor dit doel gebruikte kleimineralen graag geheim. De zaai- en stekmedia van Lentse Potgrond en Slingerland Potgrond ontlenen hun plak aan zeer fijne HortiKlei, aldus adviseur Martin Boekeloo. De samenwerkende potgrondbedrijven leveren deze groeimedia onder de naam  Special Care Compact Control. De hortiklei moet daarnaast ook voor een compacte groei zorgen.

Gewasverschillen
Zaaigrond bevat nauwelijks voeding, want de EC van het kleine grondvolume moet op een wortelvriendelijk laag pijl blijven. De gewasbehoefte en de wensen van de teler bepalen hoe de beperkte mogelijkheden voor bemesting worden benut. Ook de aard van het gewas weegt mee bij de samenstelling van het mengsel. Viool is bijvoorbeeld een gemakkelijke kiemer en kan daarom met een eenvoudiger en goedkoper mengsel toe dan andere perkplanten.

ERVARING

Wim Hazeu, inkoper bij plantenkwekerij Ammerlaan in Bleiswijk: ‘Er is geld te verdienen met nauwkeurige afstemming’
‘Een kleine aanpassing geeft soms al een grote verbetering.’ Inkoper en planner Wim Hazeu spreekt uit ervaring. De afgelopen jaren heeft hij meegewerkt aan de verfijning van der verschillende groeimedia van plantenkwekerij Leo Ammerlaan in Bleiswijk. Het bedrijf werkt nu met twee soorten zaaigronden en drie verschillende stekmengsels. Alle mengsels bevatten witveen, Iers veen, een beetje tuinturf en Perlite. Het maatwerk bestaat in de verschillende mengverhoudingen, de wat lagere pH of de lagere EC van de substraten. De klei die Hazeu door de zaaigronden laat mengen, maakt de pluggen iets vaster. Net als veel andere telers is hij terughoudend met het prijsgeven van de samenstelling van de mengsels.
Als voorzitter van de landelijke commissie eenjarige zomerbloeiers kijkt Hazeu graag met collega’s mee. Vaak zijn ze – net als zijn werkgever – door jarenlange ervaring bij bedrijfseigen mengsels uitgekomen. Gaat er iets mis, dan krijgt vaak het zand of het kasklimaat de schuld. Uit eigen ervaring weet Hazeu echter dat ook zaai- en stekgronden voor verbetering vatbaar blijven. Na een kleine aanpassing van de zuurgraad van het substraat gaat de beworteling soms al met sprongen vooruit, zegt hij onder verwijzing naar de enigszins zuurminnende soorten petunia en calibrachoa. Ook met een lichte verbetering van het percentage gekiemde zaden valt volgens Hazeu al geld te verdienen.

SAMENVATTING
Stekgrond voor perkgoed is fijn en luchtig. Stekmengsels moeten een goede aansluiting van stek en substraat mogelijk maken. Zaaigrond is nog fijner van structuur en moet voldoende samenhang hebben om bij het verspenen aan de wortels te blijven hangen.